Reformacja na Śląsku Górnym i Śląsku Cieszyńskim

Instytut Badań Regionalnych Biblioteki Śląskiej
prof. zw. dr hab Ryszard Kaczmarek, dr hab. Wacław Gojniczek, mgr Julia Rott-Urbańska

Początki ruchu reformacyjnego wiążą się z działalnością Marcina Lutra i jego protestem przeciwko handlowi odpustami w Kościele Zachodnim. W 1517 roku ten augustiański mnich ogłosił w Wittenberdze 95 tez do dyskusji nad tym problemem. Z czasem Luter opracował zasady odnowy Kościoła. Z kolei w 1530 roku jego najbliższy współpracownik, Filip Melanchton, przedstawił cesarzowi Wyznanie augsburskie. Znalazły się w nim podstawowe założenia ewangelicyzmu:

  • zbawienie uzyskuje się dzięki łasce Bożej a nie własnym dobrym uczynkom, –
  • Pismo Święte jest jedynym źródłem nauczania,
  • tylko w Jezusie Chrystusie chrześcijanin może odnaleźć drogę do zbawienia.

Te zasady znalazły wielu zwolenników i szybko rozprzestrzeniły się w XVI-wiecznej Europie. Dotarły także na Śląsk należący wówczas do Królestwa Czech.

Początki luteranizmu na Śląsku związane są przede wszystkim z Wrocławiem, który był wówczas metropolią i centrum kulturowym całego regionu. Zmiany zapoczątkował zaproszony w 1524 roku do objęcia parafii we Wrocławiu znany kaznodzieja Jan Hess. Pod koniec XVI wieku, oprócz biskupów wrocławskich, już wszyscy lenni książęta śląscy (Piastowie, Podiebradowie i Hohenzollernowie), a także większość szlachty na Śląsku, była związana z Kościołem ewangelickim. Protektorami protestantyzmu – tej nazwy używano od 1529 roku, kiedy szlachta niemiecka zaprotestowała na Sejmie Rzeszy przeciwko zakazowi przechodzenia na ewangelicyzm – na Górnym Śląsku stali się: książę cieszyński Wacław III Adam, książę karniowski i bytomsko-kozielski Jan Jerzy Hohenzollern zwany Pobożnym oraz baron Abraham Promnic.

W opozycji do Kościoła ewangelickiego stanął ruch kontrreformacyjny w Kościele rzymskokatolickim, który po soborze trydenckim i przy wsparciu Habsburgów, panujących także od 1527 roku w Królestwie Czech, nakłaniał ewangelików do zmiany wyznania. Apogeum działań kontrreformacyjnych przypadło na XVII wiek, a szczególnie na wojnę trzydziestoletnią (1618-1648). W 1629 roku cesarz Fryderyk II wydał edykt restytucyjny, gwarantujący zwrot majątków kościelnych, które znalazły się w rękach protestantów. Szczególnie skuteczna okazała się akcja kontrreformacyjna na Górnym Śląsku. W końcu XVII wieku był on już w przeważającej większości na powrót katolicki: wypędzono duchownych luterańskich, kościoły protestanckie przejął Kościół rzymskokatolicki, a oficjalne wyznawanie ewangelicyzmu stało się nielegalne.

Dopiero w 1707 roku, podczas wojny północnej (1701-1721), uważający się za gwaranta praw protestantów król szwedzki Karol XII wymusił na cesarzu Józefie I zwrot luteranom kościołów na Śląsku, a później także łaskawą zgodę na zbudowanie sześciu nowych kościołów nazwanych kościołami łaski. Przywrócono też protestantom częściową swobodę wyznania i kultu.

Na Górnym Śląsku powstał jeden kościół łaski – kościół Jezusowy w Cieszynie, który odegrał ogromną rolę w podtrzymaniu i rozwoju Kościoła luterańskiego na Śląsku i Morawach, a szerzej w całej monarchii austriackiej. Obok kościoła wybudowano szkołę, w której naukę pobierali przyszli księża i pisarze. Ustępstwa cesarza austriackiego na początku XVIII wieku nie oznaczały, jak się okazało, trwałej zmiany polityki Habsburgów. W 1738 roku zakazano ponownie przechodzenia z katolicyzmu na wyznanie ewangelickie. Dodatkowo sprawę skomplikowało pojawienie się w ramach luteranizmu szybko zyskującego na popularności prądu religijnego nazywanego pietyzmem, który wzbudził podejrzliwość władz ze względu na jego reformatorski charakter. W księstwie cieszyńskim doszło do głośnego procesu pastorów oskarżonych o pietyzm.

Po wojnach śląskich (1740-1742, 1744-1745) oraz podziale na Śląsk Pruski i Śląsk Austriacki, kościół w Cieszynie pozostawał jedynym kościołem luterańskim na terenie całej monarchii Habsburgów. Powołano przy nim konsystorz (władza administracyjna), ale w jego skład wchodził tylko jeden duchowny ewangelicki, zaś pozostali byli katolikami. Po wydaniu przez cesarza Józefa II w 1781 roku tzw. patentu tolerancyjnego, dopuszczającego prywatne nabożeństwa ewangelickie i budowę domów modlitwy, na Śląsku Cieszyńskim powstało 11 nowych parafii luterańskich. Cieszyn pozostał do I wojny światowej największą parafią, liczącą ponad 12 tysięcy wiernych. W całym księstwie cieszyńskim na przełomie XIX/XX wieku było około 100 tysięcy ewangelików, z czego większość stanowili Polacy.

Położenie Kościoła ewangelickiego na pozostałej części Górnego Śląska (Śląsku Pruskim) także zmieniło się całkowicie wraz z wojnami śląskimi. Fryderyk II Hohenzollern dał górnośląskim ewangelikom równouprawnienie z katolikami. W 1742 roku dopuszczono tworzenie parafii wszędzie tam, gdzie społeczność protestancka była w stanie wybudować kościół i utrzymać pastora. W 1743 roku ogłoszono, że do „wieku sprawnego” (czternasty rok życia), dzieci powinny być wychowywane w wyznaniu rodziców, a więc dziewczynki – matki, chłopcy – ojca (od 1803 roku wszystkie dzieci miały przyjmować już wyznanie ojca), co zatrzymało konwersje na katolicyzm.

Szybko rozwijająca się sieć parafii protestanckich na Górnym Śląsku skupiona została od 1821 roku, po połączeniu w Prusach Kościoła luterańskiego z Kościołem reformowanym, w Ewangelickim Kościele Unijnym. Dużą część wyznawców Kościoła ewangelickiego i większość jego duchownych na pruskim Górnym Śląsku stanowili miejscowi i napływowi Niemcy.

Po I wojnie światowej ewangelicki seniorat (współcześnie diecezja) cieszyński na czele z ks. Franciszkiem Michejdą zdeklarował połączenie się z Kościołem Ewangelicko-Augsburskim w dawnym Królestwie Polskim, którego zwierzchnikiem był bp Juliusz Bursche. Już w odrodzonym państwie polskim Kościół Ewangelicko-Augsburski obejmował 10 diecezji, a jego główne ośrodki znajdowały się: w Wielkopolsce, na Pomorzu, w Łódzkiem i na Śląsku Cieszyńskim na terenie ówczesnego województwa śląskiego. Biskupem Kościoła był Juliusz Bursche, który podczas II wojny światowej, po pobycie w niemieckim obozie koncentracyjnym Oranienburg-Sachsenhausen zmarł w szpitalu w więzieniu Gestapo w Berlinie.

Na byłej pruskiej części Górnego Śląska, w oparciu o ustalenia tzw. polsko-niemieckiej konwencji górnośląskiej, w 1922 roku powstał odrębny Kościół Ewangelicko-Unijny na Polskim Górnym Śląsku z siedzibą w Katowicach. Na jego czele stał proboszcz katowicki ks. Hermann Voss. Nawiązywał do tradycji pruskiego Ewangelickiego Kościoła Unijnego. Liczył około 30.000 wiernych, z czego 90% deklarowało w 1922 roku narodowość niemiecką. W niepodległej Polsce coraz większą liczbę wiernych tego Kościoła stanowili Polacy napływający na Górny Śląsk, głównie z Cieszyńskiego. Żądali oni równouprawnienia językowego i organizacyjnego w ramach Kościoła Ewangelicko-Unijnego. Ich postulaty w latach 30 wyrażali przede wszystkim działacze Polskiego Towarzystwa Ewangelickiego. W 1937 roku, po wygaśnięciu konwencji górnośląskiej, parafie Kościoła Ewangelicko-Unijnego w całym województwie śląskim objęli duchowni polscy.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w Polsce po II wojnie światowej odradzał się w trudnych warunkach, pozbawiony dużej części wyznawców, kościołów i majątków. Pierwszymi seniorami diecezji katowickiej byli kolejno księża: Robert Fiszkal i Alfred Hauptmann. Wybrany w 1981 roku na seniora diecezji ks. Rudolf Pastucha został w dziesięć lat później biskupem diecezji. Jego następcą został ks. Tadeusz Szurman. Obecnie biskupem diecezji katowickiej jest dr Marian Niemiec.

Po II wojnie światowej kolejno seniorami diecezji cieszyńskiej byli: ks. Paweł Nikodem, ks. Adam Wegert, ks. Jan Szarek, który w latach 1991-2001 był zwierzchnikiem całego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Polsce. Jego następcą został już jako biskup diecezjalny Paweł Anweiler. Od 2016 roku diecezją kieruje bp dr Adrian Korczago.

O bogatej tradycji 500 lat Reformacji na ziemiach śląskich świadczą unikatowe zbiory biblioteczne, archiwalne i muzealne w Bibliotece i Archiwum im. B. R. Tschammera oraz w Muzeum Protestantyzmu działające przy parafii ewangelickiej w Cieszynie.

Wybrana bibliografia:

Biskup Juliusz Bursche (1862-1942), red. R. Czyż, D. Szczypka, Wisła 2012
H. Czembor: Ewangelicki Kościół Unijny na Górnym Śląsku (1922-1939). Katowice 1993.
Ewangelicy na Górnym Śląsku w ruchu oporu wobec hitleryzmu i stalinizmu (1939-1956), red. J. Szturc, Katowice 2007.
J. Gross, J. Szarek: Struktura oraz życie współczesne Kościoła. W: Świadectwo wiary i życia. Kościół luterański w Polsce wczoraj i dziś. Red. J. Below, M. Legendź, Bielsko-Biała 2004, s. 7-32.
A. Hławiczka: Portret ks. Adama Hławiczki (1908-1995) w 100-lecie urodzin. W: Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach. 150-lecie poświęcenia kościoła. Red. J. Szturc, Katowice 2008, s. 18-55.
Jerzy Fryderyk Erdmann Klette z Klettenhofu, Pamiętniki kościoła ewangielickiego z łaski danego przed Cieszynem przed stema laty założonego przy świętobliwym obchodzeniu miłościwego lata 24 maja 1809, wprowadzenie i edycja W. Gojniczek, M. Gabryś, Cieszyn 2009.
A. Kleindienst, O. Wagner, Der Protestantismus in der Republik Polen 1918/19 bis 1939 im Spannungsfeld von Nationalitätenpolitik und Staatskirchenrecht, kirchlicher und nationaler Gegensätze, Marburg/Lahn 1985.
E. Kneifel: Bischof Dr. Julius Bursche. Sein Leben und seine Tätigkeit 1862-1942, Vierkirchen bei München 1980.
J. T. Maciuszko: Kościół luterański w Polsce od XVI do XX wieku. W: Świadectwo wiary i życia…, s. 55-104.
H. Patzelt: Geschichte der Evangelischen Kirche in Österreich-Schlesien, Dülmen 1989.
G. B. Szewczyk: Dorobek literacki ewangelików śląskich. W: Dzieje literatury polsko-ewangelickiej na Górnym Śląsku. Red. J. Szturc, Katowice 2006, s. 7-22.
G. B. Szewczyk: Ewangelicy w katowickiej prasie. W: Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach…, s. 56-74.
G. Szewczyk, J. Szturc, Luteranie w Górnośląskim Okręgu Przemysłowym. Bytom, Miechowice, Gliwice, Zabrze, Biskupice, Chorzów, Katowice 1995.
J. Szturc, Ewangelicy w Polsce. Słownik biograficzny XVI-XX wieku, Bielsko-Biała 1998.
J. Szturc, Stowarzyszenia społeczno-kulturalne w polskim ewangelicyzmie, Warszawa 2006.
J. Szturc: Towarzystwo Polaków ewangelików na Górnym Śląsku (1924-1939). W: Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach…, s. 151-160.
J. Szturc: Tymczasowa Rada Kościelna Ewangelickiego Kościoła Unijnego na Górnym Śląsku (1937-1939), Katowice 2003.
J. Szturc: Z dziejów parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Katowicach. W: Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach…, s. 77-91.
T. Szurman: Ewangelicy w życiu kulturalnym Katowic. W: Kościół Zmartwychwstania Pańskiego w Katowicach…, s. 111-123.
Trzysta lat tolerancji na Śląsku Cieszyńskim. W trzystulecie założenia kościoła Jezusowego w Cieszynie, red. R. Czyż, W. Gojniczek, D. Spratek, Cieszyn 2010
M. Uglorz: Zarys nauki kościoła luterańskiego. W: Świadectwo wiary i życia…, s. 33-54.
G. Wąs: Dzieje Śląska od 1526-1806. W: Historia Śląska. Red. M. Czapliński, Wrocław 2002, s.117-248.